परिचय
क्रिया शरीर हा विषय आयुर्वेदातील मानवी शरीरक्रियेच्या मूलभूत संकल्पनांशी संबंधित आहे. यात मूलभूत तत्त्वे, सिद्धांत आणि सामान्य व्यक्तीची वैद्यकीय तपासणी यांचा समावेश होतो. हा विषय प्रथम BAMS विद्यार्थ्यांसाठी आयुर्वेद शिक्षणाची सुरुवात करतो तसेच पदव्युत्तर आणि पीएचडी विद्यार्थ्यांसाठी याचा व्यावहारिक उपयोगही शिकवला जातो.
या विषयामध्ये सर्व अवयव प्रणालींशी संबंधित शरीरक्रियेची मूलतत्त्वे तसेच या प्रणालींमधील महत्त्वाचे परस्परसंबंध स्पष्ट केले जातात. यासोबतच दोष, धातू आणि मल यांसारख्या शरीराच्या मूलभूत घटकांशी संबंधित शरीरक्रियेचे तत्त्वज्ञानही सांगितले जाते. तसेच स्रोतस, प्रकृती, आहार, अवस्थापक, विपाक, अग्नी, आत्मा, मन, निद्रा इत्यादी विशेष संकल्पनांचे सविस्तर ज्ञानही या विषयात दिले जाते.
Faculty
| प्राध्यापक | पद |
| डॉ. कैलास रामराव सोनमंकर | सहयोगी प्राध्यापक |
| डॉ. प्रदीपकुमार तिवारी | सहयोगी प्राध्यापक |
| डॉ. स्नेहा शिवाजी सालुंखे | सहाय्यक प्राध्यापक |
| डॉ. उदिती माधव धायगुडे | सहाय्यक प्राध्यापक |
ठळक वैशिष्ट्ये
- विभागामध्ये आवश्यक उपकरणे, साधने, चार्ट्स, नमुने आणि पोस्टर्ससह सुसज्ज प्रयोगशाळा व संग्रहालय आहे.
- विभागाकडे विविध लेखकांची पुस्तके आणि प्रबंध असलेले स्वतंत्र ग्रंथालय देखील आहे.
- विभागात नियमितपणे अंतर्गत पदव्युत्तर (PG) सेमिनार आयोजित केले जातात.
- विद्यार्थ्यांच्या प्रकृती, सार, कोष्ठ आणि अग्नी यांचे मूल्यांकन करण्यासाठी विभाग क्लिनिकल पोस्टिंग आयोजित करतो.
- विभाग अग्निपरीक्षण, मलपरीक्षण, दोष-धातू-मल वृद्धी-क्षय इत्यादींसाठी क्लिनिकल पोस्टिंग तसेच हिमोग्लोबिन मापन, RBC आणि WBC मोजणी, डिफरेंशियल WBC काउंटिंग यांसारखे आधुनिक प्रॅक्टिकल्स देखील आयोजित करतो.
यश
| क्रमांक | नाव | पुरस्कार |
| 1. | डॉ. कैलास सोनमंकर | २०१३ मध्ये आयुषरत्न पुरस्कार |
प्रकाशित संशोधन लेख
| क्रमांक | प्राध्यापकांचे नाव | लेखाचे शीर्षक | प्रकाशनाचे नाव |
| 1. | डॉ. रवींद्र भुरके | राजा (रसाचा उपधातू) यावरील साहित्यिक आढावा | EJPR |
| अस्थी धातू संकल्पना – एक आढावा लेख | WJPR | ||
| 2. | डॉ. कैलास सोनमंकर | व्रणपश्चात कर्म व रक्षणविधानामध्ये मंत्रविधीचा आढावा | Ayurlog |
| आमवातामध्ये पंचकर्माची भूमिका (Systemic Lupus Erythematosus संदर्भात) – एक केस स्टडी | Ayurlog | ||
| २०१३ मध्ये आयुषरत्न पुरस्काराने सन्मानित | |||
| 3. | डॉ. सायली विडेकर | दोषज प्रकृतीनुसार योगासन व प्राणायामाचा अभ्यास | WJPR |
| निद्रा – आयुर्वेदिक दृष्टीकोन | IJCRT | ||
| 4. | डॉ. कविता भगत | “अन्नं वृत्तिकरणं श्रेष्ठम्” : बृहत्त्रयीमध्ये आहाराचे महत्त्व | Ayurlog |
Ongoing PG thesis
| क्रमांक | विद्यार्थ्यांचे नाव | प्रबंधाचे नाव |
| 1. | उदिती धायगुडे | अन्नवाह स्रोतसदुष्टी असलेल्या वसतिगृहात राहणाऱ्या विद्यार्थ्यांमध्ये आहारविधीविधानाच्या आचरणाची स्थिती निश्चित करण्यासाठी केलेला आडवा (Cross-sectional) अभ्यास |
| 2. | सृष्टी जाधव | स्पर्धा परीक्षेमुळे निद्राभाव असलेल्या विद्यार्थ्यांमध्ये बल (Bala) निश्चित करण्यासाठी केलेला आडवा अभ्यास |
| 3. | देवश्री गिरी | पोस्ट कोविड रुग्णांमध्ये प्राणवह स्रोतसदुष्टीची लक्षणे मूल्यांकन करण्यासाठी केलेला आडवा अभ्यास |
| 4. | प्रीती पाटणगे | रात्रीच्या शिफ्टमुळे निद्राभाव असलेल्या सुरक्षा रक्षकांमध्ये बल निश्चित करण्यासाठी केलेला आडवा अभ्यास |
| 5. | प्रथमा साने | स्पर्धा परीक्षा देणाऱ्या विद्यार्थ्यांमध्ये अतिचिंतन संदर्भात स्ट्रेस प्रश्नावलीच्या मदतीने रसक्षयाचा आडवा अभ्यास |
| 6. | प्रमोद राठोड | स्पायरोमेट्रीच्या साहाय्याने मुंबई शहरातील टॅक्सी चालकांमध्ये फुफ्फुस कार्यक्षमता मूल्यांकन करण्यासाठी केलेला आडवा अभ्यास |
सध्या सुरू असलेले पीएचडी प्रबंध
| क्रमांक | विद्यार्थ्यांचे नाव | प्रबंधाचे नाव |
| 1. | डॉ. राजेश्वर उबारहांडे | एचआयव्ही पॉझिटिव्ह व्यक्तींमध्ये ओजोविक्रुती आणि CD4 काउंट यांमधील संबंधाचा अभ्यास – एक निरीक्षणात्मक पूर्वानुमानित (prospective) अभ्यास |
| 2. | डॉ. सुजाता राजन | तणावावरील बायोमार्कर्सचा वापर आणि शिरोधारा उपचाराचा परिणाम – एक ओपन लेबल सिंगल आर्म अभ्यास |
| 3. | डॉ. माधवी होवल | १८ ते ३० वयोगटातील आरोग्यदृष्ट्या निरोगी स्वयंसेवकांमध्ये कश्यपोक्त आरोग्यलक्षणे लक्षात घेऊन आहारविधीविधानाच्या आचरणाचे मूल्यांकन करणारा निरीक्षणात्मक आडवा अभ्यास |
| 4. | डॉ. भाविन दुबल | चघळण्याच्या तंबाखूचे व्यसन सोडण्यासाठी पदांशिक क्रम पद्धत व सत्वावजया चिकित्सा विरुद्ध निकोटीन रिप्लेसमेंट थेरपी यांची परिणामकारकता – एक यादृच्छिक तुलनात्मक अभ्यास |
| 5. | डॉ. अजित दैवेकर | विविध देहप्रकृतीमध्ये इन्सुलिन रेसिस्टन्सशी आहाराच्या सवयींचा संबंध (अध्यशनावर विशेष भर) – एक निरीक्षणात्मक केस कंट्रोल अभ्यास |