पंचकर्म

पंचकर्माची व्याख्या

पंचकर्म ही शरीरातील अवांछित द्रव्ये (दोष) स्नेहन केल्यानंतर बाहेर काढण्याची प्रक्रिया आहे.
पंचकर्म ही पाच (५) प्रकारांची प्रक्रिया असून म्हणून याला "पंच" (पाच) + "कर्म" (प्रक्रिया) असे म्हणतात.
पंचकर्म उपचार पद्धतीमध्ये प्रतिबंधक, उपचारात्मक आणि आरोग्यवर्धक असे सर्व घटक समाविष्ट आहेत.
पंचकर्म केवळ शरीर शुद्धीकरणासाठी नसून पुनरुज्जीवन (रसायन), रोगप्रतिकारक शक्ती वाढविणे आणि शरीराचा समतोल राखण्यासाठी उपयुक्त आहे.
आयुर्वेदातील ही एक अत्यंत प्रभावी उपचार पद्धती आहे.
ही प्रक्रिया ऋतूनुसार तसेच शरीरातील असंतुलन किंवा आजार जाणवल्यास करण्याची शिफारस केली जाते.

प्राध्यापकवर्ग

प्राध्यापकांचे नाव	शैक्षणिक पात्रता	पद
डॉ. सीमा देवेंद्र बहातकर	BAMS, MD, PhD	प्राध्यापक
डॉ. शीतल गणेशलाल लोढा	BAMS, MD	सहप्राध्यापक
डॉ. राजीव काशीराम तारपे	BAMS, MD	सहाय्यक प्राध्यापक
डॉ. स्नेहा धोंडीराम भौरळे	MD पंचकर्म	सहाय्यक प्राध्यापक

वैशिष्ट्ये

स्नेहन – तेलोपचार (Oil Massage)
स्वेदन – उष्ण वाफेचा उपचार (Medicated Steam)
वमन – औषधांनी प्रेरित वांती उपचार (Emesis Therapy)
विरेचन – औषधांनी प्रेरित शुद्धीकरण (जुलाबाद्वारे) (Purgation Therapy)
नस्य – औषधी तेल/तूप नाकावाटे देण्याची प्रक्रिया
रक्तमोक्षण (सिरावेध, जळूकावचारण) – सुई व जळू यांच्या साहाय्याने रक्तस्राव उपचार
बस्ती – औषधी तेल व काढ्याद्वारे एनीमा उपचार
पत्रपोटली स्वेद, शष्ठिकशाली पिंड स्वेद – औषधी पाने, चूर्ण, भात पोटलीद्वारे मालिश
शिरोधारा – कपाळावर औषधी तेल सतत टाकण्याची प्रक्रिया
अग्निकर्म – दाहक उपचार (Cauterization)

Specialized Treatment for

मज्जासंस्था व स्नायू प्रणाली	संधिवात (Rheumatoid Arthritis), अस्थिसंधिवात (Osteoarthritis), अँकायलोजिंग स्पॉन्डिलायटिस (Ankylosing Spondylosis), मणक्याचे विकार
श्वसन संस्था	दमा (Bronchial Asthma), दीर्घकालीन खोकला, अ‍ॅलर्जिक र्‍हिनायटिस, URTI व LRTI
जीवनशैली संबंधित विकार	स्थूलता (Obesity), हायपोथायरॉईडिझम, मधुमेह (Diabetes), उच्च रक्तदाब (Hypertension)
त्वचारोग	सोरायसिस (Psoriasis), बुरशीजन्य संसर्ग, एक्झिमा (Eczema), अर्टिकेरिया (Urticaria)
स्त्रीरोग	पीसीओडी (PCOD), वंध्यत्व (Infertility), मासिक पाळीचे विकार

रुग्णांची संख्या (जानेवारी 2022 - डिसेंबर 2022)

आंतररुग्ण विभाग (IPD)	148
बाह्यरुग्ण विभाग (OPD)	29,331
सामान्य पंचकर्म	16,054
विशेष पंचकर्म	38

Achievement

पीजी व पीएचडी अभ्यासक्रम : चालू वर्षातील सायनॉप्सिस / प्रबंध

अनुक्रमांक	प्राध्यापकांचे नाव	उपलब्धी
१.	डॉ. सीमा बहाटकर, विभागप्रमुख व प्राध्यापक पंचकर्म विभाग BAMS, MD, PhD	१. शीटपित्तच्या व्यवस्थापनात वमनानंतर रक्तमोक्षण – केस स्टडी (2022) २. पददरीमध्ये विरेचन व रक्तमोक्षण प्रभाव – केस स्टडी (2022) ३. पीनस (क्रॉनिक सायनुसायटिस) मध्ये वमन व धूमपानाची भूमिका (2022) ४. उपनाह स्वेद संकल्पना – समीक्षा लेख (2022) ५. एक्झिमा (क्षुद्र कुष्ठ) मध्ये विरेचन कर्म – केस स्टडी (2022) ६. उद्वर्तन – समीक्षा लेख (2022) ७. तमक श्वास मध्ये वमन कर्म – केस स्टडी (2022) ८. व्हेरिकोज व्हेन्समध्ये रक्तमोक्षण – केस स्टडी (2022) ९. अस्थिमज्जागत वात (Avascular Necrosis) चे आयुर्वेदिक व्यवस्थापन – केस स्टडी १०. व्यंग (Melasma) मध्ये कनक तैलाचा उपयोग – संशोधन लेख (2022) ११. विचर्चिका मध्ये जलौकावचारणद्वारे रक्तमोक्षण – केस स्टडी (2022) १२. मुखदूषिका व्यवस्थापनात शोधन व शमन चिकित्सा – केस स्टडी (2022) १३. अवबाहुकामध्ये उपनाह स्वेदाची भूमिका – केस स्टडी (2022)
२.	डॉ. शीतल लोधा, सहयोगी प्राध्यापक पंचकर्म विभाग BAMS, MD	१. मूत्राश्मरीचे आयुर्वेदिक व्यवस्थापन – केस स्टडी २. आमवातमध्ये वैतरण बस्ती व धन्वंतर तैल मात्रा बस्तीचे मूल्यांकन – केस सिरीज ३. अ‍ॅन्कायलोजिंग स्पॉन्डायलोसिस (अस्थिमज्जागत वात) मध्ये पंचकर्म उपचार – केस स्टडी (2023)
३.	डॉ. राजीव तारपे, सहाय्यक प्राध्यापक पंचकर्म विभाग BAMS, MD, PhD स्कॉलर	१. दादरू (Dadru) चे आयुर्वेदिक व्यवस्थापन – केस स्टडी (2022)
४.	डॉ. सुरेश दहिफळे, सहाय्यक प्राध्यापक पंचकर्म विभाग BAMS, MD	१. अर्धावभेदक मध्ये नस्याची भूमिका – केस रिपोर्ट (2022) २. नस्य उपचाराचा आढावा – समीक्षा लेख (2022) ३. आमवातमध्ये पंचकर्माचा आढावा – समीक्षा लेख (2022) ४. तमक श्वासमध्ये पंचकर्माची भूमिका – समीक्षा लेख (2022) ५. संसर्जन क्रमाचा आढावा (2022)

विद्यार्थ्याचे नाव	प्रबंधाचे शीर्षक	अभ्यासाचा प्रकार व रचना	उपचार / हस्तक्षेप	औषध तपशील (लॅटिन नाव, स्वरूप व मात्रा)	कालावधी
१. वैद्य सिद्धेश भालचंद्र कांथे	जाणू संधिगत वात (गुडघा ऑस्टिओआर्थ्रायटिस) मध्ये सिद्धार्थक तैल मात्रा बस्तीच्या प्रभावाचे मूल्यमापन करणारा एकल गट क्लिनिकल अभ्यास	एकल गट क्लिनिकल अभ्यास	सिद्धार्थक तैल मात्रा बस्ती	सिद्धार्थक तैल मात्रा बस्ती ६० मि.ली. सकाळी एकदा	९ दिवस
२. वैद्य पल्लवी यशवंत मालवडकर	अवबाहुकामध्ये मुस्तादी उपनाह स्वेदाच्या प्रभावाचे मूल्यमापन करणारा एकल गट क्लिनिकल अभ्यास	एकल गट क्लिनिकल अभ्यास	मुस्तादी उपनाह स्वेद	मुस्तादी उपनाह स्वेद संध्याकाळी एकदा	७ दिवस
३. वैद्य अदिती जयंत जोशी	निरुपस्तंभित जाणू संधिगत वात (गुडघा ऑस्टिओआर्थ्रायटिस) मध्ये क्षीरबला तैल स्नेहनपानाच्या प्रभावाचे मूल्यमापन करणारा एकल गट क्लिनिकल अभ्यास	एकल गट क्लिनिकल अभ्यास	क्षीरबला तैल स्नेहनपान	क्षीरबला तैल स्नेहनपान ३० मि.ली. (सकाळी उपाशीपोटी)	१५ दिवस
४. वैद्य भाग्यश्री पुरुषोत्तम धस्कट	आमवात (रुमॅटॉईड आर्थ्रायटिस) मध्ये कर्पासस्थ्यादी संकर स्वेदाच्या प्रभावाचे मूल्यमापन करणारा एकल गट क्लिनिकल अभ्यास	एकल गट क्लिनिकल अभ्यास	कर्पासस्थ्यादी संकर स्वेद	कर्पासस्थ्यादी संकर स्वेद सकाळी एकदा	७ दिवस
५. वैद्य राहुल राजकुमार मोहारे	कटिग्रह (लंबर स्पॉन्डिलोसिस) मध्ये शतिपुष्करादी तैल कटिबस्तीच्या प्रभावाचे मूल्यमापन करणारा एकल गट क्लिनिकल अभ्यास	एकल गट क्लिनिकल अभ्यास	शतिपुष्करादी तैल कटिबस्ती	शतिपुष्करादी तैल कटिबस्ती सकाळी एकदा	७ दिवस
६. वैद्य रुपाली चंद्रशेखर गायकवाड	कटिग्रह (लंबर स्पॉन्डिलोसिस) मध्ये महाशल्वन उपनाह स्वेदाच्या प्रभावाचे मूल्यमापन करणारा एकल गट क्लिनिकल अभ्यास	एकल गट क्लिनिकल अभ्यास	महाशल्वन उपनाह स्वेद	महाशल्वन उपनाह स्वेद दिवसातून एकदा	१ दिवस