महाराष्ट्र शासन | Government of Maharashtra |
मराठी

पंचकर्म

महाराष्ट्र शासन | Government of Maharashtra |
English
National Emblem of India

आर. ए. पोदार वैद्यकीय (आयुर्वेदिक) महाविद्यालय
एम. ए. पोदार आयुर्वेदिक रुग्णालय वैद्यकीय शिक्षण व औषध विभाग

पंचकर्म

panchakarma (3)
पंचकर्माची व्याख्या

पंचकर्म ही आयुर्वेदाची एक विशेष उपचार शाखा असून शरीराचे शोधन (Detoxification), शुद्धीकरण (Purification) आणि पुनरुज्जीवन (Rejuvenation) करण्यावर भर देते. वैज्ञानिक पद्धतीने नियोजित उपचार प्रक्रियेद्वारे शरीरात साचलेले विषद्रव्ये (आम) व चयापचयातून निर्माण झालेले अपायकारक घटक बाहेर काढून रोगनिर्मितीची कारणे दूर करण्याचे कार्य पंचकर्माद्वारे केले जाते.

पंचकर्म ही आयुर्वेदातील पारंपरिक उपचार पद्धती असून ती शरीरातील साचलेले दोष व विषद्रव्ये दूर करून त्रिदोष (वात, पित्त, कफ) तसेच सप्तधातूंचे संतुलन पुनर्स्थापित करण्यास मदत करते.

या विभागामध्ये वमन, विरेचन, बस्ती, नस्य आणि रक्तमोक्षण या प्रमुख पंचकर्म उपचारांसह रुग्णाच्या प्रकृती, विकृती आणि आयुर्वेदीय तत्त्वांनुसार वैयक्तिक उपचार योजना तयार करून सर्वसमावेशक सेवा प्रदान करण्यात येते.

हे उपचार विविध दीर्घकालीन (Chronic) तसेच जीवनशैलीशी संबंधित विकारांच्या व्यवस्थापनात प्रभावी ठरतात. तसेच ते उत्तम आरोग्य, शारीरिक व मानसिक स्वास्थ्य, रोगप्रतिकारशक्ती वाढविणे आणि रोगप्रतिबंध यांना प्रोत्साहन देतात.

ध्येय (MISSION)

  • पंचकर्म विषयामध्ये गुणवत्तापूर्ण शिक्षण देऊन कुशल व तज्ज्ञ पंचकर्म विशेषज्ञ चिकित्सक घडविणे.
  • समाजाच्या आरोग्य संवर्धनासाठी वैज्ञानिक पद्धतीने पंचकर्म उपचारांचा वैद्यकीय सेवेत प्रभावी वापर करणे.

विभागाची वैशिष्ट्ये (Departmental Strength)

  • पंचकर्म उपचारांविषयी जनजागृती तसेच ऋतुनुसार होणाऱ्या आजारांपासून संरक्षणासाठी रुग्णालयात व परिसरात वसंतिक वमन, शारदीय विरेचन आणि वर्षाकालीन बस्ती शिबिरांचे नियमित आयोजन करण्यात येते.
  • जीवनशैलीजन्य आजार, न्यूरोमस्क्युलर विकार, अस्थि-स्नायू विकार, वेदना व्यवस्थापन, रोगप्रतिकारशक्ती वाढविणे तसेच सौंदर्योपचार (कॉस्मेटोलॉजी) या विषयांवर विविध संशोधन प्रकल्प सुरू आहेत.
  • विभागामध्ये १८ पदव्युत्तर (PG) विद्यार्थी त्यांच्या विशेष अभ्यास व संशोधन कार्यामध्ये कार्यरत आहेत.
  • मुख्यमंत्री महा आरोग्य कौशल्य विकास प्रशिक्षण – २०२१ अंतर्गत पंचकर्म तंत्रज्ञ (Panchakarma Technician) अभ्यासक्रम यशस्वीरीत्या पूर्ण करण्यात आला आहे.
  • स्थौल्य (लठ्ठपणा) विशेष ओपीडी – पंचकर्म उपचार व जीवनशैलीतील सुधारणा यांच्या माध्यमातून लठ्ठपणा आणि वजन नियंत्रणासाठी विशेष आयुर्वेदीय उपचार सेवा उपलब्ध आहे.

विभागामार्फत आयोजित उपक्रम

ऋतुनुसार पंचकर्म शिबिरे

  • वसंतिक वमन (फेब्रुवारी ते एप्रिल)
  • शारदीय विरेचन (ऑक्टोबर ते डिसेंबर)
  • वर्षाकालीन बस्ती (जुलै ते सप्टेंबर)

दिवस / सप्ताह साजरे

  • आंतरराष्ट्रीय योग दिन सप्ताह (१४ जून ते २१ जून)
  • राष्ट्रीय आयुर्वेद दिन (२३ सप्टेंबर)
  • जागतिक स्थौल्य (लठ्ठपणा) दिन (४ मार्च)
  • जागतिक मधुमेह दिन – शिवाजी विद्यालय, काळाचौकी, वरळी (१४/११/२०२५)

अभियाने

  • स्वस्थ नारी सशक्त परिवार अभियान (१७ सप्टेंबर ते २ ऑक्टोबर २०२५)
  • आरोग्य जनजागृती कार्यक्रम
  • देश का प्रकृती परीक्षण अभियान (२६ नोव्हेंबर ते २५ डिसेंबर २०२४)

आरोग्य शिबिरे

  • सर्वसाधारण आरोग्य तपासणी शिबिर – बीडीडी चाळ, वरळी (०७/०२/२०२५)
  • राष्ट्रीय सेवा योजना (NSS) शिबिर – माहीम, पालघर (०३/०३/२०२५, ७ दिवस)
  • मोफत आरोग्य तपासणी शिबिरे:
    • अँटॉप हिल, मुंबई (०४/०४/२०२५)
    • वरळी डेअरी, वरळी (०८/०४/२०२५)
    • वैजनाथ, कर्जत, रायगड (२२/०६/२०२५)
  • ऑस्टिओपोरोसिस (हाडांची ठिसूळता) तपासणी शिबिरे:
    • गोरेगाव (०६/०८/२०२५)
    • साकीनाका (०७/०८/२०२५)
  • आरोग्य तपासणी शिबिर – रोटरी क्लब ऑफ पालघर (०७/११/२०२५)
  • महापरिनिर्वाण दिनानिमित्त मोफत चिकित्सा शिबिर – शिवाजी पार्क, दादर (०६/१२/२०२५)

पंचकर्म विभागातील प्राध्यापक

अ. क्र. प्राध्यापकांचे नाव शैक्षणिक पात्रता पदनाम
डॉ. सीमा देवेंद्र बहातकर BAMS, MD, PhD विभागप्रमुख व प्राध्यापक
डॉ. शीतल गणेशलाल लोढा BAMS, MD सहप्राध्यापक
डॉ. स्नेहा भौराळे BAMS, MD सहाय्यक प्राध्यापक
डॉ. श्रुती शुक्ला BAMS, MD सहाय्यक प्राध्यापक
Panchakarma Faculties

उपलब्ध सुविधा

  • स्नेहन (Snehan) – स्नेहन ही पंचकर्मपूर्व आयुर्वेदीय उपचारपद्धती असून औषधी तैल किंवा तूप अंतर्गत अथवा बाह्यरूपाने वापरून शरीराला स्निग्धता देणे, ऊती मृदू करणे व दोषांना शिथिल करून शोधनासाठी तयार केले जाते.
  • स्वेदन (Swedan) – स्वेदन ही उपचारात्मक घाम आणण्याची प्रक्रिया असून औषधी वाफ किंवा उष्णतेच्या सहाय्याने केली जाते. यामध्ये कटीबस्ती, जानुबस्ती, ग्रीवाबस्ती, हृदयबस्ती, मेरुदंड बस्ती, नाडी स्वेदन इत्यादी उपचारांचा समावेश होतो.
  • बस्ती (Basti) – बस्ती ही औषधी एनीमा पद्धती असून शरीरशुद्धी, पोषण आणि विशेषतः वातदोष संतुलित करण्यासाठी अत्यंत प्रभावी उपचार मानला जातो.
  • वमन (Vaman) – वमन ही नियंत्रित वमनाद्वारे वाढलेला कफदोष व शरीरातील विषद्रव्ये बाहेर काढण्याची आयुर्वेदीय शोधन प्रक्रिया आहे.
  • विरेचन (Virechan) – विरेचन ही शरीरातील पित्तदोष संतुलित करण्यासाठी आणि अंतर्गत शुद्धीकरणासाठी केली जाणारी चिकित्सीय रेचक उपचारपद्धती आहे.
  • नस्य (Nasya) – नस्य उपचारामध्ये औषधी तूप, तेल, काढा, स्वरस किंवा चूर्ण नाकावाटे दिले जाते. हा उपचार विशेषतः डोके व मान यांच्या विकारांमध्ये उपयुक्त ठरतो.
  • रक्तमोक्षण (Raktamokshan) – सिरावेध व जलौकावचारण (जळवा चिकित्सा) यांच्या साहाय्याने दूषित रक्त बाहेर काढून शरीरशुद्धी करण्याची पारंपरिक आयुर्वेदीय उपचारपद्धती.
  • पत्रपोटली स्वेद (Patrapottali Sweda) – औषधी पाने, औषधी तेल व औषधी चूर्ण यांच्या पोटलीद्वारे दिला जाणारा स्वेदन उपचार.
  • षष्टीशाली पिंड स्वेद (Shashtikshali Pinda Sweda) – औषधी काढा व दुधामध्ये शिजवलेल्या षष्टीशाली तांदळाच्या पोटल्यांनी शरीरावर स्वेदन करण्याची विशेष उपचारपद्धती.
  • शिरोधारा (Shirodhara) – कपाळावर ठराविक कालावधीसाठी औषधी तेल, ताक किंवा दूध यांची अखंड धार सोडून केली जाणारी शांततादायक व पुनरुज्जीवन करणारी उपचारपद्धती.
  • अग्निकर्म (Agnikarma) – गरम धातूच्या विशिष्ट उपकरणांच्या सहाय्याने शरीराच्या ठराविक बिंदूंवर नियंत्रित उष्णता देऊन केला जाणारा आयुर्वेदीय उपचार.

विविध आजारांसाठी विशेष उपचार योजना उपलब्ध आहेत

आजारांचा प्रकार विशेष उपचार उपलब्ध असलेले आजार
मज्जासंस्था व अस्थि-स्नायू विकार रुमेटॉईड संधिवात (Rheumatoid Arthritis), ऑस्टिओआर्थरायटिस (Osteoarthritis)
अँकिलोझिंग स्पॉन्डिलायटिस (Ankylosing Spondylitis), मणक्याचे विकार (Spine Disorders)
श्वसनसंस्थेचे विकार दमा (Bronchial Asthma), जुनाट खोकला (Chronic Cough)
ॲलर्जिक राइनायटिस (Allergic Rhinitis), वरच्या व खालच्या श्वसनमार्गाचे संसर्ग (URTI & LRTI)
जीवनशैलीजन्य विकार स्थौल्य (Obesity), हायपोथायरॉईडीझम (Hypothyroidism)
मधुमेह (Diabetes), उच्च रक्तदाब (Hypertension)
त्वचारोग सोरायसिस (Psoriasis), बुरशीजन्य संसर्ग (Fungal Infections)
एक्झिमा (Eczema), अर्टिकेरिया / पित्त (Urticaria)
स्त्रीरोग पीसीओडी (PCOD), वंध्यत्व (Infertility)
मासिक पाळीशी संबंधित समस्या (Menstrual Problems)

आमच्या विभागाचा प्रगती अहवाल

विभागीय उपक्रम व रुग्णसेवेचे सांख्यिकीय सादरीकरण.

पंचकर्म उपचारांची वार्षिक संख्या

पंचकर्म उपचारांची वार्षिक संख्या

बाह्यरुग्ण विभाग (OPD) रुग्णसंख्या

बाह्यरुग्ण विभाग (OPD) रुग्णसंख्या

आंतररुग्ण विभाग (IPD) रुग्णसंख्या

आंतररुग्ण विभाग (IPD) रुग्णसंख्या

जानेवारी २०२५ ते डिसेंबर २०२५ या कालावधीतील रुग्णसंख्या

अ. क्र. विभाग रुग्णसंख्या
बाह्यरुग्ण विभाग (OPD) 33023
आंतररुग्ण विभाग (IPD) 2140
वर्षभरात करण्यात आलेल्या एकूण पंचकर्म प्रक्रिया 86984
विशेष पंचकर्म आंतररुग्ण विभाग (Special Panchakarma IPD) 114

Achievements

Sr.No. Name Of Faculty Awards Articles & Papers
1 Dr. Seema Bahatkar
HOD & Professor
Dept. Of Panchkarma
BAMS MD PhD
1. Dhanwantari Award 2024 By Dhanwantari Jayanti Samiti.

2. Educationists Shivashakti Leader Award 2025 By SSLA Brahma Kumaris HQ.

3. Dhanwantri Award 2024 By GAC Alumni And Lions Club.

4. Research Excellence Award (2020) By Institute Of Scholars For Publication In WJPMS.

5. Reviewer Award IAMJ For Outstanding Contribution In Reviewing 2019.

6. Swami Smantbhadra Chikitsa Sewa Award By Jain International Federation 2018.
1. Management Of Sheetpitta With Vaman Followed By Raktamokshana : A Case Study.
World Journal Of Pharmacy And Pharmaceutical Sciences ISSN 2278-4357 (2022).

2. Efficacy Of Virechan And Raktamokshan In Padadari - A Single Case Study.
Indian Journal Of Applied Research ISSN 2249-555X (2022).

3. Role Of Vaman And Dhumpana In The Management Of Peenasa W.S.R Chronic Sinusitis : A Case Study.

4. Conceptual Study Of Upanaha Sweda : A Review.

5. Virechana Karma In Eczema (Kshudra Kushtha) : A Case Study.

6. Udvartana : A Review Article.

7. Vamana Karma In Tamaka Shwasa - A Case Study.

8. Management Of Varicose Veins Through Raktamokshana : A Case Study.

9. Ayurvedic Management Of Avascular Necrosis W.S.R Asthimajjagata Vata : A Case Study.

10. A Kanaka Taila - A Wonder Drug For Skin W.S.R Vyanga (Melasma).

11. Role Of Raktamokshana By Jalaukavacharana In Management Of Vicharchika - A Case Study.
Journal Of Ayurveda And Integrated Medical Sciences ISSN 2456-3110 (2022).

12. Role Of Ayurvedic Shodhana And Shaman Chikitsa In Management Of Mukhadooshika - A Case Study.
International Journal Of Ayurveda And Pharma Research ISSN 2322-0202.

13. Role Of Upanaha Sweda In The Management Of Avabahuka - A Case Study.
Journal Of Ayurveda And Integrated Medical Sciences ISSN 2456-3110 (2022).

14. Conceptual Study Of Upanaha Sweda: A Review.
ISSN 2278-0726, January 2023.

15. Management Of Avascular Necrosis Through Ayurveda - A Case Study.
International Journal Of Research And Analytical Reviews (IJRAR), Vol 10 Issue 4, Nov 2023.

16. The Role Of Lekhana Basti In The Management Of Sthaulya.
International Journal Of All Research And Scientific Methods (IJARESM), October 2023.

17. Rasayana Aushadhi For Medoroga In Bruhattrayi And Laghuttrayi: A Review Article.
International Journal Of Ayurveda And Pharmaceutical Chemistry (2023).

18. Management Of Obesity Through Ayurveda - A Case Study.
International Journal Of Ayurveda And Pharmaceutical Chemistry (2023).

19. Role Of Panchatikta Ksheer Basti And Ksheer Dhara In Management Of Osteoarthritis Of Knee Joint: A Case Study.
IJRAR (2023).

20. Management Of Avascular Necrosis Through Ayurveda - A Case Study.
International Journal Of Research And Analytical Reviews (IJARAR), December 2023.

21. Nutrition And Diet In Balyavastha.
International Journal For Empirical Research In Ayurveda, ISSN 2583-3677, Vol 2 Issue 2, April-June 2023.

22. Effectiveness Of Ayurvedic Basti Chikitsa In The Management Of Prameha Poorvaroopavastha With Special Reference To Prediabetes.
Volume 14 Issue 6, June 2026.

23. Effect Of Dwipanchmooladi Niruh Basti In The Management Of Amavata W.S.R Rheumatoid Arthritis.
IJARESM, Impact Factor 9.175, Volume 14 Issue 4, April 2026.

24. Role Of Ayurveda In The Management Of Gandhanasha With Special Reference To Anosmia - A Case Study.
JAIMS ISSN 2456-3110.

25. Effect Of Deepana Basti In The Management Of Prameha: A Case Series.
International Journal Of All Research Education & Scientific Methods ISSN 2455-6211.

26. Effect Of Kshar Basti In The Management Of Malavstambha - A Case Series.
International Journal Of All Research Education And Scientific Methods (IJARESM), Volume 13 Issue 3, March 2025.

27. Role Of Pakvashyashodhak Basti In The Management Of Pakwashygat Kupita Vata - A Case Series.
International Journal Of All Research Education And Scientific Methods (IJARESM), ISSN 2455-6211, March 2025.

28. Effect Of Dwipanchmooladi Niruh Basti In The Management Of Amavata W.S.R Rheumatoid Arthritis.
International Journal Of All Research Education And Scientific Methods (IJARESM), ISSN 2455-6211, Volume 14 Issue 4, April 2026.
2 Dr. Sheetal Lodha
Associate Professor
Dept. Of Panchkarma
BAMS MD
- 1. Unveiling The Effect Of Virechana By Trivrutta-Haritaki Yoga In The Management Of Sthaulya W.S.R To Obesity: A Case Series.
International Journal Of Ayurvedic Medicine, Vol.16 No.2, April-June 2025.

2. Management Of Vipadika Through Panchakarma W.S.R To Palmoplantar Psoriasis: A Case Report.
Journal Of Ayurveda And Integrated Medical Sciences, E-ISSN 2456-3110, Volume 10 Number 4, April 2025.

3. Jambir Pind Sweda - A Review.

4. Ayurvedic Management Of Mutrashmari - A Single Case Study.
Indian Journal Of Applied Research, Volume 12 Issue 11, November 2022, ISSN 2249-555X.

5. Clinical Evaluation Of Vaitarana Basti Along With Dhanwantara Taila Matra Basti In Aamvata With Special Reference To HLAB27: A Case Series.
International Journal Of Advanced Research (IJAR), ISSN 2320-5407.

6. A Case Study: Ayurvedic Management Of Aamvata.
World Journal Of Pharmacy And Pharmaceutical Sciences, Volume 11 Issue 10.

7. Pakshaghat And Its Management Through Panchkarma With Special Reference To Hemiplegia - A Case Study.
World Journal Of Pharmacy And Pharmaceutical Sciences, Volume 9 Issue 9.

8. A Case Report - Effect Of Vatavyadhihar Upanaha In Management Of Local Pain In Janusandhigatavata (O.A. Of Knee Joint).
International Journal Of Scientific Research, Volume 6 Issue 2, February 2017.

9. Management Of Cervical Dystonia - A Case Report.

10. Study Of Navan And Pradhaman Nasya Management Of Manyasthambha With Special Reference To Cervical Spondylosis.
International Ayurvedic Medical Journal, ISSN 2320-5091.

11. Shamana Snehapana: A Conceptual Study.
National Journal Of Research In Ayurvedic Science, Sept 2021, Volume 09 Issue 3, ISSN: 2320-7329.

12. Conceptual Study Of Yuktaratha Basti And Its Mode Of Action.
Journal Of Ayurveda And Integrated Medical Science, ISSN: 2456-3110.

13. Case Study Role Of Sadyovamana As An Emergency Treatment In Jwara: A Case Study.
International Journal Of Ayurveda And Pharma Chemistry, ISSN: 2350-0204.

14. A Comparative Study Of Efficacy Of Basti With And Without Bahya Snehana Swedana In Management Of Pakwashayagata Vata.
World Journal Of Pharmacy And Pharmaceutical Sciences, Volume 6 Issue 2, 1185-1194, ISSN 2278-4357.

15. A Clinical Study On Effect Of Samsarjana Krama Related To Vamana Karma.
World Journal Of Pharmaceutical Research, Volume 6 Issue 2, 853-865, ISSN 2277-7105.

16. A Case Report - Effect Of Kalabastikrama With Sthanik Snehana Swedana In The Management Of Manyagatavata (Cervical Spondylosis).
World Journal Of Pharmaceutical Research, Volume 6 Issue 3, 1148-1158, ISSN 2277-7105.

17. Role Of Leech Therapy (Jalaukavacharan) In The Management Of Perianal Haematoma (Pittaj Granthi).
International Journal Of Advanced Research, ISSN 2320-5407, Volume 3 Issue 10, 788-794.

18. Sheetpitta And Its Management Through Vaman Therapy - A Case Series.
International Journal Of Ayurveda And Pharma Chemistry, Volume 3 Issue 10, ISSN 2320-5407.

19. To Study The Comparative Effect Of Saindhav, Shatpushpa Yukt Til Taila Anuvasan Basti & Til Taila Anuvasan Basti In Management Of Pakvashaygat Vat.

20. A Case Report: Ankylosing Spondylitis And Its Management Through Ayurveda.
IJRAP DOI: 10.7897/2277-4343.100487.

21. Clinical Evaluation Of Triphala Ghruta Akshitarpana In The Management Of Ardita (Bell's Palsy).
Journal Of Ayurveda And Integrated Medical Sciences, Vol.4 No.02, March-April 2019.

22. Role Of Sadhyovamana As Emergency Procedure In Panchakarma: A Review Article.
International Journal Of Ayurvedic Medicine, ISSN 0976-5921, Vol 11(3), 358-362.

23. A Case Study Of Amavata.

24. Panchakarma Therapy In Asthimajjagata Vata W.S.R Ankylosing Spondylitis: A Case Study.
AYUSH International Research Journal Of Ayurveda Teachers Association, 2021, 1(1):78-82.

25. Clinical Evaluation Of Vaitarana Basti Along With Dhanwantara Taila Matra Basti In Amavata: A Case Series.
IJRAP, ISSN: 2229-3566.

26. An Open Clinical Study Of Utkleshana, Doshahara And Samshamana Yog-Basti In Janu-Sandhigatavata: A Pilot Study.
International Ayurvedic Medical Journal, ISSN: 2320-5091.

27. Role Of Virechana And Shamana Snehapana In The Management Of Shwitra W.S.R Vitiligo: A Case Study.
European Journal Of Biomedical And Pharmaceutical Sciences, ISSN 2349-8870, Volume 8 Issue 11, 227-231.

28. Ayurvedic Management Of Mutrashmari – A Single Case Study.
Indian Journal Of Applied Research, ISSN No. 2249-555X.

29. Clinical Evaluation Of Vaitaran Basti Along With Dhanwantara Tail Matra Basti In Aamvata With Special Reference To HLAB27 - A Case Series.
International Journal Of Advance Research, ISSN: 2320-5467.

30. Panchakarma Therapy In Asthimajja Gata Vata With Special Reference To Ankylosing Spondylosis - A Case Study.
AYUSH International Research Journal Of Ayurved Teachers Association, ISSN 2583-5971, April 2023.
3 Dr. Sneha Bhaurale
Assistant Professor
Dept. Of Panchkarma
BAMS MD
- 1. Effect Of Vaitaran Basti In Katishool (Lumbar Spondylosis) - A Case Study.
WJPR (World Journal Of Pharmaceutical Research), ISSN 2277-7105, Vol 7 Issue 8, 21st March 2018.

2. A Clinical Study Of Snehapana Kal Nirdharan On The Basis Of Koshta As A Poorva Karma Of Virechana.
IAMJ (International Ayurvedic Medical Journal), Under Review, Volume 12 Issue 3, 102-110, ISSN 2277-7105.

3. Management Of Diabetic Foot Ulcer With Jalaukavacharan, Vranadhoopan And Laser Debridement - A Case Report.
Volume 12 Issue 14, 1073-1079, ISSN 2277-7105.
4 Dr. Shruti Shukla
Assistant Professor
Dept. Of Panchkarma
BAMS MD
- 1. Management Of Khalitya With Avapeedak Nasya - A Case Study.
Published In JETIR, ISSN UGC Approved (Journal No. 63975), Impact Factor 7.95, Volume 11 Issue 9, September 2024, Date Of Publication: 18-09-2024.

2. Role Of Matra Vasti In Geriatric Malavshtambhasingle Case Study World Journal Of Pharmaceutical Research Shukla Et Al. Volume 14, Issue 4, 631-635. World Journal Of Pharmaceutical Researchsjif Impact Factor 8.453Case Study ISSN 2277–7105..

सन २०२३–२०२४ पदव्युत्तर विद्यार्थ्यांचे संशोधन कार्य

अ. क्र. विद्यार्थ्याचे नाव संशोधन विषय अभ्यासाचा प्रकार उपचार पद्धती औषधांचा तपशील कालावधी
वैद्य नीरजा अय्यर प्रमेह पूर्वरूपावस्था (Prediabetic Condition) संदर्भात रसनादी निरूह बस्ती व रसनादी तैल अनुवासनासह कालबस्ती क्रमाचा परिणाम तपासण्यासाठी खुला यादृच्छिक नियंत्रित चिकित्सीय अभ्यास. खुला यादृच्छिक नियंत्रित अभ्यास रसनादी निरूह बस्ती व रसनादी तैल अनुवासन रसनादी निरूह बस्ती (तैल, घृत, मध, सैंधव, कल्क व गोमूत्र यांसह)

रसनादी द्रव्यसिद्ध तैल अनुवासन बस्ती
१५ दिवस
वैद्य ज्योती खराबे आमवाताच्या लक्षणांवर द्विपंचमूलादी निरूह बस्ती व एरंड तैल अनुवासनासह कालबस्ती क्रमाचा परिणाम तपासण्यासाठी खुला यादृच्छिक नियंत्रित चिकित्सीय अभ्यास. खुला यादृच्छिक नियंत्रित अभ्यास द्विपंचमूलादी निरूह बस्ती व एरंड तैल अनुवासन द्विपंचमूलादी बस्ती (तैल, घृत, मध, सैंधव, कल्क, गोमूत्र व यवक्षार यांसह)

पर्यायी दिवशी एरंड तैल अनुवासन बस्ती (कालबस्ती क्रमानुसार)
१५ दिवस
वैद्य देवयानी भडाणे ग्रीध्रसी (सायटिका) मध्ये सैंधवादी तैल स्नेहपानासह अष्टकट्वर तैल मात्रा बस्तीच्या अतिरिक्त परिणामाचा यादृच्छिक नियंत्रित चिकित्सीय अभ्यास. यादृच्छिक नियंत्रित अभ्यास सैंधवादी तैल स्नेहपान व अष्टकट्वर तैल मात्रा बस्ती सैंधवादी तैल, अष्टकट्वर तैल ७ दिवस
वैद्य वृषाली गावित स्थौल्य (Obesity) मध्ये वचादी गणासह सुधारित कालबस्ती क्रमाचा परिणाम तपासण्यासाठी यादृच्छिक नियंत्रित चिकित्सीय अभ्यास. यादृच्छिक नियंत्रित अभ्यास वचादी निरूह बस्ती, वचादी तैल वचादी गण, मध, सैंधव, तिळाचे तेल, गोमूत्र अर्क १६ दिवस
वैद्य कविता शिरसाठ खालित्य (Androgenic Alopecia) मध्ये बृहत्यादी तैल नस्य उपचाराच्या परिणामकारकतेचे यादृच्छिक नियंत्रित चिकित्सीय मूल्यांकन. यादृच्छिक नियंत्रित अभ्यास बृहत्यादी तैल बृहत्यादी तैल २१ दिवस
वैद्य अमृता पेडणेकर कटिग्रह (Lumbar Spondylosis) व्यवस्थापनामध्ये 'चतुर्भद्र कल्प बस्ती क्रम' व 'कालबस्ती क्रम' यांचा तुलनात्मक चिकित्सीय अभ्यास. तुलनात्मक चिकित्सीय अभ्यास शतिपुष्करादी निरूह बस्ती, शतिपुष्करादी तैल शाठी, एरंडमूळ (पुष्करमूळाचा अभावप्रतिनिधी), पिंपळी, मदनफळ, देवदारू, कुष्ठ, शतपुष्पा, यष्टीमधु, वचा, बिल्व, चित्रक, गाईचे दूध, मध, सैंधव, तिळाचे तेल गट १ – १२ दिवस

गट २ – १५ दिवस

🏆 शिक्षकांची कामगिरी

🎉 विभागातील कार्यक्रम व उपक्रम