रोगनिदान आणि विकृती विज्ञान विभाग हा RAPMC मधील एक सुस्थापित विभाग असून तो आयुर्वेदिक निदानशास्त्रात पदवी व पदव्युत्तर शिक्षण प्रदान करतो. पदवी विभागामध्ये प्रशस्त विद्यार्थ्यांची प्रयोगशाळा, विभागीय संग्रहालय आणि पूर्णवेळ समर्पित प्राध्यापक उपलब्ध आहेत, ज्यामुळे प्रभावी अध्यापन व प्रात्यक्षिक प्रशिक्षण सुलभ होते.
विभागामध्ये पूर्णपणे कार्यरत केंद्रीय पॅथॉलॉजी प्रयोगशाळा आहे, जी सतत कार्यरत राहून R. A. पोदार मेडिकल कॉलेज (आयु.) आणि M. A. पोदार हॉस्पिटल, वरळी, मुंबई यांना महत्त्वपूर्ण निदान सहाय्य प्रदान करते. ही प्रयोगशाळा क्लिनिकल निदान व रुग्ण व्यवस्थापनासाठी आवश्यक असलेल्या पॅथॉलॉजिकल तपासण्या उपलब्ध करून देण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावते.
रोगनिदान व विकृती विज्ञान हा आयुर्वेदातील सर्व क्लिनिकल शाखांचा मूलभूत पाया आहे. या विषयामध्ये रोगांचे सखोल ज्ञान (व्याधी विज्ञान), त्यांची उत्पत्ती प्रक्रिया (संप्राप्ती विज्ञान) तसेच रुग्ण तपासणीच्या विविध पद्धती (आतुर परीक्षा किंवा रोगी परीक्षा) यांचा अभ्यास केला जातो. यामध्ये लक्षणांची ओळख, योग्य तपासण्यांची निवड (व्याधी परीक्षा) आणि निदान निष्कर्षांचे विश्लेषण यावर विशेष भर दिला जातो. तसेच रोगाचे भविष्य (साध्य-असाध्यता) निश्चित करण्याचाही अभ्यास केला जातो, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांना सैद्धांतिक तसेच प्रात्यक्षिक ज्ञान विकसित करता येते.
विभागामध्ये M.D. (रोगनिदान व विकृती विज्ञान) हा पदव्युत्तर अभ्यासक्रमही चालवला जातो, ज्यामध्ये आयुर्वेदिक निदानशास्त्रासोबत आधुनिक तपासणी पद्धतींचे सखोल ज्ञान दिले जाते.
दृष्टी (Vision)
रोगनिदान व विकृती विज्ञान क्षेत्रात उत्कृष्टतेचे केंद्र म्हणून विकसित होणे, पारंपरिक आयुर्वेदिक निदान तत्त्वे आणि आधुनिक तपासणी तंत्रज्ञान यांचा समन्वय करून अचूक रोगनिदान करणे, तसेच गुणवत्तापूर्ण शिक्षण, संशोधन आणि रुग्णसेवा यांना प्रोत्साहन देणे.
ध्येय (Mission)
- पदवी व पदव्युत्तर विद्यार्थ्यांना आयुर्वेदिक निदानशास्त्रात दर्जेदार शिक्षण व प्रशिक्षण देणे.
- पारंपरिक आयुर्वेदिक तत्त्वे आणि आधुनिक निदान पद्धती यांचा समन्वय करून अचूक रोगनिदानाला प्रोत्साहन देणे.
- विश्वसनीय प्रयोगशाळा तपासण्यांद्वारे क्लिनिकल सेवा व संशोधन कार्याला बळकटी देणे.
उद्दिष्टे (Objectives)
- क्लिनिकल आणि प्रयोगशाळा प्रशिक्षणावर भर देऊन पदवी व पदव्युत्तर शिक्षण उच्च दर्जाचे प्रदान करणे.
- रोगी परीक्षा, व्याधी परीक्षा आणि संप्राप्ती विश्लेषण यांसारख्या आयुर्वेदिक निदान पद्धतींमध्ये प्रावीण्य विकसित करणे.
- आयुर्वेदिक संकल्पना आणि आधुनिक प्रयोगशाळा तपासण्या यांचा समन्वय करून निदान सेवा मजबूत करणे व संशोधनाला प्रोत्साहन देणे.
पदवीपूर्व अध्यापन प्रयोगशाळा
- विभागामध्ये पदवीपूर्व विद्यार्थ्यांसाठी प्रशस्त आणि सुसज्ज प्रयोगशाळा उपलब्ध आहे. यात हेमॅटोलॉजी, क्लिनिकल पॅथॉलॉजी आणि मूलभूत निदान तपासण्यांचे प्रात्यक्षिक प्रशिक्षण शैक्षणिक अभ्यासक्रमानुसार दिले जाते.
निदान विभाग - केंद्रीय निदान प्रयोगशाळा
- विभागामध्ये पूर्णतः कार्यरत केंद्रीय निदान प्रयोगशाळा आहे जी आवश्यक पॅथॉलॉजिकल तपासण्या प्रदान करते. ही प्रयोगशाळा R. A. Podar Medical College (Ayu.) आणि M. A. Podar Hospital साठी महत्त्वाची निदान सहाय्य प्रणाली म्हणून कार्य करते आणि रुग्णांच्या निदान व व्यवस्थापनात मदत करते.
त्वचा विशेष बाह्यरुग्ण विभाग (OPD)
- विभागामध्ये त्वचाविकारांच्या निदान आणि उपचारासाठी आयुर्वेद तत्त्वांवर आधारित विशेष OPD चालवली जाते. एक्झिमा, सोरायसिस, बुरशीजन्य संसर्ग, मुरुम, त्वचेतील रंगद्रव्याचे विकार, ऍलर्जीक त्वचाविकार आणि दीर्घकालीन न बरे होणारे त्वचेचे विकार यांसारख्या आजारांचे सखोल परीक्षण येथे केले जाते.
विभागीय संग्रहालय
- विभागात चार्ट्स आणि शैक्षणिक मॉडेल्स असलेले संग्रहालय आहे, जे विद्यार्थ्यांना रोगप्रक्रिया, पॅथॉलॉजी आणि निदान संकल्पना प्रणालीबद्ध पद्धतीने समजून घेण्यास मदत करते.
पदव्युत्तर अध्यापन व संशोधन सुविधा
- विभागामध्ये M.D. (रोगनिदान एवं विकृती विज्ञान) या पदव्युत्तर शिक्षणासाठी सुविधा उपलब्ध आहेत, ज्यामध्ये सेमिनार सादरीकरणे, केस चर्चा, संशोधन उपक्रम आणि प्रबंध लेखनाचा समावेश आहे.
अनुभवी प्राध्यापक व शैक्षणिक सहाय्य
- विभागामध्ये पात्र आणि समर्पित प्राध्यापकांचा समावेश आहे, जे विद्यार्थ्यांना शैक्षणिक शिक्षण, प्रात्यक्षिक प्रशिक्षण आणि संशोधन कार्यामध्ये मार्गदर्शन करतात.
| नाव | पद | शैक्षणिक पात्रता |
|---|---|---|
| डॉ. संतोष गोविंदराव गिरबिडे | विभागप्रमुख व प्राध्यापक | BAMS, MD (रोगनिदान एवं विकृती विज्ञान) |
| डॉ. ज्योती विष्णू मेघदांबर | सहप्राध्यापक | BAMS, MD, PhD (रोगनिदान एवं विकृती विज्ञान) |
| डॉ. संदीप धनाजी काळे | सहाय्यक प्राध्यापक | BAMS, MD, PhD (रोगनिदान एवं विकृती विज्ञान), MA योगशास्त्र |
| डॉ. रेनुका भूषण सावंत | सहाय्यक प्राध्यापक | BAMS, MD (रोगनिदान एवं विकृती विज्ञान) |
पदव्युत्तर विद्यार्थ्यांची माहिती
| क्र. नं. | पदव्युत्तर विद्यार्थी नाव | कालावधी | मार्गदर्शकाचे नाव | प्रबंधाचे शीर्षक |
|---|---|---|---|---|
| 1 | डॉ. कुलदीप वर्मा | २००७–२०१० | डॉ. अनुराधा रेड्डी | "धात्री चूर्ण का अम्लपित्त मध्ये उपशयात्मक अध्ययन" |
| 2 | डॉ. माधवी गायकवाड | २००८–२०११ | डॉ. अनुराधा रेड्डी | "ग्रिध्रसी (सायटिका) मध्ये दशमूलादी काढ्याचा उपशय-अनुपशयात्मक परिणाम अभ्यास" |
| 3 | डॉ. दिनेश ब्रह्मंकर | २००८–२०११ | डॉ. विजय आर. पोतदार | "आयुर्वेदिक दृष्टिकोनातून उच्च रक्तदाबाचा एटिओपॅथॉलॉजिकल अभ्यास" |
| 4 | डॉ. मिथुन पवार | २०१०–२०१३ | डॉ. अनुराधा रेड्डी | "विचर्चिका (एक्झिमा) चा एटिओपॅथॉलॉजिकल अभ्यास" |
| 5 | डॉ. सचिन रोहाणी | २०१०–२०१३ | डॉ. विजय आर. पोतदार | "तामक श्वासाचा एटिओपॅथॉलॉजिकल अभ्यास व ब्रॉन्कियल अस्थमाशी तुलनात्मक अध्ययन" |
| 6 | डॉ. संध्या पाठक | २०१३–२०१६ | डॉ. संतोष गिरबिडे | "उर्ध्वग अम्लपित्तामध्ये निदान परिवर्तन व पिप्पली घृत यांचा तुलनात्मक अभ्यास" |
| 7 | डॉ. अश्विनी पाटील | २०१३–२०१६ | डॉ. अनुराधा रेड्डी | "विचर्चिकेमध्ये निदान परिवर्तन व यशदामृत मलहराचा तुलनात्मक अभ्यास" |
| 8 | डॉ. अश्विनी पराडे | २०१४–२०१७ | डॉ. संतोष गिरबिडे | "अतिस्थौल्यामध्ये नवक गुग्गुळ व निदान परिवर्तन यांचा तुलनात्मक अभ्यास" |
| 9 | डॉ. स्नेहल बंकर | २०१४–२०१७ | डॉ. अनुराधा रेड्डी | "स्थूल प्रमेहीमध्ये निदान परिवर्तन व द्विनिशात्रिफळा शीतकषाय यांचा अभ्यास" |
| 10 | डॉ. मंगेश काथे | २०१५–२०१८ | डॉ. दिलीप पुरी | "मधुमेहाचा एटिओपॅथॉलॉजिकल अभ्यास व ओज विकृतीशी संबंध" |
| 11 | डॉ. पूजा चांदणे | २०१५–२०१८ | डॉ. अनुराधा रेड्डी | "खालित्य मध्ये अस्थिवाह स्रोतदुष्टीचा अभ्यास" |
| 12 | डॉ. प्रेरणा राऊत | २०१६–२०१९ | डॉ. संतोष गिरबिडे | "उर्ध्वग अम्लपित्त व भुक्त्वा दिवास्वप्न यांच्यातील संबंधाचा अभ्यास" |
| 13 | डॉ. सुनीता माळेवाडे | २०१६–२०१९ | डॉ. संतोष गिरबिडे | "संधिगत वात व प्रजागर यांच्यातील संबंधाचा अभ्यास" |
| 14 | डॉ. प्रीती सुतार | २०१७–२०२० | डॉ. संतोष गिरबिडे | "आमवातामध्ये स्निग्ध आहारानंतर व्यायाम हा हेतु म्हणून केस-कंट्रोल अभ्यास" |
| 15 | डॉ. पूजा सिंह | २०१७–२०२० | डॉ. संतोष गिरबिडे | "अतिस्थूल व्यक्तींमध्ये अष्टदोष व लिपिड प्रोफाइलचा अभ्यास" |
| 16 | डॉ. नम्रता कुलकर्णी | २०१८–२०२१ | डॉ. संतोष गिरबिडे | "आमवात व C-reactive protein व ESR यांच्यातील संबंधाचा अभ्यास" |
| 17 | डॉ. नम्रता ढाके | २०१९–२०२२ | डॉ. संतोष गिरबिडे | "रक्तप्रदोषज व्याधींमध्ये LFT चा अभ्यास (असृग्दर संदर्भात)" |
| 18 | डॉ. गीतांजली वानखेडे | २०१९–२०२२ | डॉ. मिलिंद कांबळे | "रक्तप्रदोषज व्याधींमध्ये लिव्हर फंक्शन टेस्टचा अभ्यास (क्षुद्र कुष्ठ संदर्भात)" |
| 19 | डॉ. संजुक्ता देशमुख | २०२०–२०२३ | डॉ. संतोष गिरबिडे | "बाइक रायडर्समध्ये वातरक्ताची घटना अभ्यास" |
| 20 | डॉ. गीता मुलक | २०२०–२०२३ | डॉ. संदीप काळे | "संतर्पणजन्य हेतु असलेल्या रुग्णांमध्ये मूत्र तपासणीचा अभ्यास" |
| 21 | डॉ. स्वाती वासनिक | २०२०–२०२३ | डॉ. संतोष गिरबिडे | "स्थूल व कृश मधुमेही रुग्णांमध्ये मूत्र तपासणीचा अभ्यास" |
| 22 | डॉ. मैथिली धुळप | २०२१–२०२४ | डॉ. संतोष गिरबिडे | "ऍसिड फास्ट बॅसिली पॉझिटिव्ह रुग्णांमध्ये राजयक्ष्माचा अभ्यास" |
| 23 | डॉ. दीपाली त्रिपाठी | २०२१–२०२४ | डॉ. संतोष गिरबिडे | "बस ड्रायव्हर्समध्ये मूत्रकृच्छाचा अभ्यास" |
| 24 | डॉ. हिमानी गिरी | २०२१–२०२४ | डॉ. ज्योती मेघडंबर | "पांडुरोग (ऍनिमिया) रुग्णांमध्ये ECG पॅटर्नचा अभ्यास" |
| 25 | डॉ. फरीदा खान | २०२२–२०२५ | डॉ. संदीप काळे | "स्तनदूधामधील त्रिदोषाचा जळ परीक्षण व रंग विश्लेषणाद्वारे अभ्यास" |
| 26 | डॉ. अमोल काकड | २०२२–२०२५ | डॉ. संतोष गिरबिडे | "ऑफिस कामगारांमध्ये मधुमेह प्रसाराचा अभ्यास" |
| 27 | डॉ. धनश्री पैकराव | २०२२–२०२५ | डॉ. ज्योती मेघडंबर | "मेदोरोगामध्ये प्रमेह पूर्वरूप व HbA1c यांचा अभ्यास" |
| 28 | डॉ. सुप्रिया खरत | २०२३–२०२६ | डॉ. ज्योती मेघडंबर | "विरुद्ध आहार व वातरक्त यांचा संबंध अभ्यास" |
| 29 | डॉ. दर्शन आखाडे | २०२३–२०२६ | डॉ. संतोष गिरबिडे | "तामक श्वासामध्ये अन्नवाह स्रोतदुष्टी लक्षणांचा अभ्यास" |
| 30 | डॉ. अभिनव केदारी | २०२३–२०२६ | डॉ. संदीप काळे | "डायबेटीस रुग्णांमध्ये टेल बिंदू मूत्र परीक्षणाचा अभ्यास" |
| 31 | डॉ. रुहतबी मिर्कर | २०२४–२०२७ | डॉ. संतोष गिरबिडे | "तामक श्वासामध्ये उदकवाह स्रोतदुष्टी लक्षणांचा अभ्यास" |
| 32 | डॉ. शुभम मिराशे | २०२४–२०२७ | डॉ. ज्योती मेघडंबर | "आमवात रुग्णांमध्ये टेल बिंदू मूत्र परीक्षणाचा अभ्यास" |
| 33 | डॉ. ऋतुजा चव्हाण | २०२४–२०२७ | डॉ. संदीप काळे | "क्रोध व ग्रहणी यांचा केस-कंट्रोल अभ्यास" |
| 34 | डॉ. कृष्णा जाधव | २०२५–२०२८ | डॉ. संतोष गिरबिडे | - |
| 35 | डॉ. करिश्मा बन्सोडे | २०२५–२०२८ | डॉ. ज्योती मेघडंबर | - |
| 36 | डॉ. उमेश पाटील | २०२५–२०२८ | डॉ. संदीप काळे | - |
रोगनिदान एवं विकृती विज्ञान विभागाची केंद्रीय निदान प्रयोगशाळा, एम. ए. पोदार रुग्णालय, वर्ली, मुंबई येथे क्लिनिकल निदान आणि रुग्ण व्यवस्थापनासाठी आवश्यक निदान सेवा पुरवते. प्रयोगशाळा पूर्णतः स्वयंचलित यंत्रसामग्री व आधुनिक निदान उपकरणांनी सुसज्ज असून अचूक आणि विश्वासार्ह तपासण्या सुनिश्चित करते.
हिमॅटोलॉजी तपासण्या
- हिमोग्लोबिन मापन, एकूण व विभेदक ल्युकोसाइट मोजणी (TLC/DLC), प्लेटलेट काउंट, पेरिफेरल ब्लड स्मिअर, ESR आणि इतर नियमित हिमॅटोलॉजिकल तपासण्या.
क्लिनिकल पॅथॉलॉजी
- मूत्र तपासणी, मल तपासणी व इतर सूक्ष्मदर्शकीय तपासण्या.
बायोकेमिकल तपासण्या
- रक्तातील साखर व इतर नियमित बायोकेमिकल तपासण्या क्लिनिकल मूल्यांकनासाठी.
HIV तपासणी सेवा
- प्रयोगशाळेमध्ये मानक निदान प्रोटोकॉलनुसार HIV तपासणी केली जाते.
स्वयंचलित प्रयोगशाळा सुविधा
- प्रयोगशाळा पूर्णतः स्वयंचलित यंत्रे व अॅनालायझर्सने सुसज्ज असून अचूकता, कार्यक्षमता व वेळेवर अहवाल देण्याची खात्री करते.
क्लिनिकल विभागांसाठी निदान सहाय्य
- प्रयोगशाळेचे निष्कर्ष डॉक्टरांना अचूक निदान, रोगाच्या प्रगतीचे निरीक्षण व प्रभावी रुग्ण व्यवस्थापनात मदत करतात.
नाडी तरंगिणी (Pulse Analysis System)
विभागात नाडी परीक्षणाच्या वस्तुनिष्ठ मूल्यांकनासाठी विकसित केलेले नाडी तरंगिणी उपकरण वापरले जाते. हे उपकरण नाडीचे डिजिटल वेव्हफॉर्म नोंदवते व वात, पित्त आणि कफ यांचे प्राबल्य विश्लेषित करण्यात मदत करते.
रक्त वर्ण परीक्षण मॉडेल (AI आधारित)
डॉ. संदीप काळे यांनी विकसित केलेले हे मॉडेल कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या सहाय्याने रक्ताच्या रंगाचे विश्लेषण करते. यामुळे पारंपरिक आयुर्वेदिक मूल्यांकनाचे मानकीकरण करण्यास मदत होते.
स्तन्य परीक्षण मॉडेल
पदव्युत्तर विद्यार्थ्यांनी विकसित केलेले हे मॉडेल स्तन्य (दूध) परीक्षणासाठी वापरले जाते व आयुर्वेदिक निकषांनुसार त्याचे मूल्यांकन करण्यास मदत करते.
टेल बिंदू मित्र परीक्षा मॉडेल
आयुर्वेदातील मूत्राधारित निदान तत्त्वे समजून घेण्यासाठी व त्यांचे विश्लेषण करण्यासाठी हे मॉडेल विकसित करण्यात आले आहे.
या सर्व नवकल्पना विभागाच्या पारंपरिक आयुर्वेदिक ज्ञान आणि आधुनिक संशोधन पद्धती यांच्यातील दुवा मजबूत करण्याच्या प्रयत्नांचे प्रतीक आहेत.
ही प्रयोगशाळा पदवीपूर्व व पदव्युत्तर विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाचे प्रशिक्षण केंद्र असून त्यांना प्रयोगशाळा तपासण्या व त्यांचे विश्लेषण करण्याचा प्रत्यक्ष अनुभव मिळतो.
रोगनिदान एवं विकृती विज्ञान विभाग NCISM च्या मानकांनुसार पूर्णतः विकसित व सुसज्ज आहे. विभाग व प्रयोगशाळेसाठी आवश्यक सर्व किमान मानक आवश्यकता (MSR) पूर्ण करण्यात आलेल्या आहेत.
विभागात पुरेशी जागा, आवश्यक उपकरणे, अध्यापन साधने व प्रयोगशाळा सुविधा उपलब्ध असून दर्जेदार शिक्षण, विश्वासार्ह निदान सेवा व सातत्यपूर्ण शैक्षणिक प्रगती यावर भर दिला जातो.
विभाग कुशल, वैज्ञानिक दृष्टिकोन असलेले व उत्कृष्ट निदान कौशल्य असलेले वैद्य घडवण्यास कटिबद्ध आहे.
