द्रव्यगुण

परिचय

औषधी वनस्पती हे आरोग्य आणि आजार यांमधील अत्यंत महत्त्वाचे दुवे आहेत. औषधी वनस्पतींचे सखोल ज्ञान हे आरोग्य आणि प्रभावी उपचारांसाठी अत्यावश्यक आहे. द्रव्यगुण शास्त्रात आजारांचे प्रतिबंध व उपचार करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या औषधी वनस्पतींचा अभ्यास केला जातो.

या विभागात 1990 पासून पदव्युत्तर (PG) अभ्यासक्रम सुरू करण्यात आला आहे. येथे विविध प्रकारच्या औषधी वनस्पती व झाडांनी युक्त असे औषधी उद्यान (Herbal Garden) आहे, जे विद्यार्थ्यांना तसेच सर्वसामान्य लोकांना औषधी वनस्पतींच्या चिकित्सकीय उपयोगांविषयी माहिती देण्यासाठी उपयुक्त ठरते. या औषधी वनस्पतींचा उपयोग रुग्णालयातील आंतररुग्णांसाठी ताज्या औषधांच्या निर्मितीसाठी देखील केला जातो. या विभागातील संग्रहालय (म्युझियम) हे देखील एक विशेष आकर्षण आहे.

विभागाचे प्रमुख उद्दिष्ट म्हणजे पदवीपूर्व (BAMS) विद्यार्थी तसेच पदव्युत्तर (M.D. आयुर्वेद) विद्यार्थ्यांना दर्जेदार शिक्षण व प्रशिक्षण देणे. यात शास्त्रीय, तर्कसंगत व आधुनिक दृष्टिकोनातून विविध रोगांमध्ये औषधी वनस्पतींच्या चिकित्सकीय उपयोगांचे ज्ञान समाविष्ट आहे.

विभागातील सुविधा

आमच्याकडे दोन सुस्थितीत राखलेली औषधी उद्याने आहेत, ज्यामध्ये 250 विविध प्रजातींच्या वनस्पतींचा समावेश आहे. यापैकी अनेक वनस्पतींना QR कोड देण्यात आले आहेत, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांसह सर्वसामान्य जनतेलाही वनस्पतींची माहिती सहज उपलब्ध होते.

त्यापैकी काही महत्त्वाच्या प्रजाती पुढीलप्रमाणे आहेत :-

रक्तचंदन (Pterocarpus santalinus Linn)
सर्पगंधा (Rauwolfia serpentina Kurz)
अशोक (Saraca asoca Willd)
अगरु (Aquilaria agallocha Roxb.)
अंकोल (Alangium salviifolium Linn.)
चंदन (Santalum album Linn)
हिज्जल (Barringtonia acutangula Gaertn)

विभागीय उपक्रम

दरवर्षी विविध प्रजातींच्या नवीन औषधी वनस्पतींची लागवड (Plantation Drive) केली जाते.
क्षेत्रभेटीसाठी स्थानिक तसेच राज्याबाहेरील शैक्षणिक सहली दरवर्षी आयोजित केल्या जातात.
विद्यार्थ्यांना मौखिक सादरीकरण व मान्यताप्राप्त आंतरराष्ट्रीय जर्नलमध्ये प्रकाशनासाठी मार्गदर्शन करून संशोधनास प्रोत्साहन दिले जाते.

संग्रहालय

विभागीय संग्रहालयात अभ्यासासाठी जतन केलेले ओले नमुने तसेच कोरडे नमुने उपलब्ध आहेत.

प्रयोगशाळा

NCISM मानकांनुसार, फार्माकोग्नोसी प्रयोगशाळा आवश्यक साधने व उपकरणांनी सुसज्ज आहे, ज्यामुळे सखोल अभ्यासासाठी आवश्यक ज्ञान प्राप्त होते.

ग्रंथालय

विभागीय ग्रंथालय आयुर्वेद व फार्माकोलॉजी विषयक संदर्भ पुस्तकांनी समृद्ध आहे.

ऑडिओ-व्हिज्युअल सुविधा

विभागात अभ्यासासाठी ऑडिओ-व्हिज्युअल व वाय-फाय सुविधा उपलब्ध आहेत.

चार्ट्स

औषधी वनस्पती व आधुनिक फार्माकोलॉजी संकल्पनांवरील फ्लेक्स चार्ट्स उपलब्ध आहेत.

क्षेत्रभेट

औषधी वनस्पतींच्या अभ्यासासाठी विभाग दरवर्षी स्थानिक व बाह्य क्षेत्रभेटी आयोजित करतो.

अध्यापक माहिती

अनु. क्र.	प्राध्यापकाचे नाव	पात्रता	पद
1	डॉ. संजय रघोबाजी तळमले	BAMS, MD, MRAV	प्राध्यापक
2	डॉ. सीमा समीर चौघुले	BAMS, MD, PhD (Scholar)	सह-प्राध्यापक
3	डॉ. बिपिन रमेश ढाळपे	BAMS, MD, PhD	सह-प्राध्यापक
4	डॉ. संतोष तानाजी कदम	BAMS, MD, MPH	सहायक प्राध्यापक

अलीकडील प्राध्यापकांचे प्रकाशन

डॉ. संजय रघोबाजी तळमले

Plants and other drugs of Sushruta Samhita Saptadhyayi, Rashtriya Ayurved Vidyapeeth, New Delhi publication 2002
Priyavratanugraha - I, Dhanashree publication, Nagpur, 2024
Priyavratanugraha - II, Dhanashree publication, Nagpur, 2024
Priyavratanugraha - III, Dhanashree publication, Nagpur, 2024

A review study of lekhaniya mahakashaya in the management of Obesity, IAMJ, 2023.
Elaborative study of Kanthyamahakashaya, WJPR, 2021.
A critical review of MRID or chhardinigrahan dravya, WJPR, 2019
Antifungal activity of root of kasamarda, WJPR, 2019
A critical review of Netramayhar dravya in Guduchyadi varga, WJPR, 2020

डॉ. सीमा समीर चौघुले

“Ayurvedic Pharmacology Demystified: A Comprehensive Guide for PG, PhD Scholars” – Book River Publications, 2025

संशोधन लेख:

Recent development of herbal formulation - a novel drug delivery system, IAMJ, 2014
Pharmacological review of akashvel (Cuscuta reflexa Roxb), IJPR, 2015
Medicinal properties of wild leafy vegetables in Maharashtra, IJRSR, 2015
Storage, packing and labeling concept of raw herbs, UJAHM, 2015
Non-medicinal uses of gums and resins, WJPPS, 2017
Effect of shodhana and shaman chikitsa in eka kushtha, WJPR, 2018
Review on vajikarana ghrita in male infertility, WJPR, 2023

डॉ. बिपिन रमेश ढाळपे

Critical analysis of Rasayana dravyas from Bhavprakash Nighantu, IJAAM, 2015
Critical analysis of Swasthahita dravyas from Charak and Sushruta Samhita, Ayurlog, 2016
Effect of Shodhana and Shamana Chikitsa in Eka Kushtha (Psoriasis), WJPR
Interview article on “Heat waves in summer season and its Ayurvedic management”, Chitralekha, 2023

डॉ. संतोष तानाजी कदम

“Ayurvedic Pharmacology Demystified: A Comprehensive Guide for PG, PhD Scholars” – 2025
“Pomegranate Potency: Antimicrobial Insights” – 2025

Critical Analysis of Charakokta Mahakashaya in Respiratory Disorders w.s.r COVID-19 – IJAPR, 2023
Health Determinants in Ayurveda – IJAPR, 2024
Critical Review of Shadang Paneeya – IJAPR, 2024
Digital Health Informatics Framework – FHI, 2024
Assessment of Ayurvedic Patient Care Services – RGUHS JAYUSH, 2025
Patient Satisfaction Study – JAHM, 2025
Vasant Kusumakar Rasa Study – IAMJ, 2025
Analytical Standardization of Vacha Rhizomes – IJPSR, 2026

प्राध्यापकांची पेपर सादरीकरणे

Vd. सीमा अत्राम

Appreciation Award by Nature Fit and R.A Podar Medical College (Ayu), Mumbai – 2022

Vd. बिपिन ढाळपे

Appreciation Award by Nature Fit and R.A Podar Medical College (Ayu), Mumbai – 2022

डॉ. संतोष कदम

AI-Assisted Discovery and Safety Prediction – AYURTECH 2025, Mumbai
Network Pharmacology and Phytomedicine – AYUSH EXPO, Mumbai
AGNIBODH – National Academic Program, Nallasopara
RASABHISHAK 2024 – Govt. Ayurved College, Nagpur

संशोधन उपक्रम

पीएच.डी. संशोधन विद्यार्थी

अ. क्र.	पीएच.डी. विद्यार्थ्याचे नाव	संशोधन विषय
1	वैद्य आशाश्री टी. शिंदे	पद्मक (Prunus cerasoides D. Don) यावर आधारित वेदनाशामक गुणधर्मांचा भौतिक व नियंत्रित क्लिनिकल अभ्यास.

पदव्युत्तर (P.G.) संशोधन विद्यार्थी

अ. क्र.	विद्यार्थ्याचे नाव	संशोधन विषय	मार्गदर्शक
1	डॉ. अम्ब्रुनी रवी	शतपुष्पा व मिश्रेया यांचे औषधी व रासायनिक गुणधर्म व त्यांची प्रतिजैविक क्रिया.	वै. सीमा आत्राम
2	डॉ. मृणाल अंजने	नागकेशर व त्याच्या पर्यायी प्रजातींचा तुलनात्मक अभ्यास व प्रतिजैविक गुणधर्म.	वै. बिपिन ढाळपे