परिचय
संहिता सिद्धांत विभाग आयुर्वेदातील प्रमुख संहितांचा सखोल, पद्धतशीर अभ्यास तसेच त्यांचे योग्य आकलन व स्पष्टीकरण करण्यासाठी समर्पित आहे. यामध्ये विशेषतः बृहत् त्रयी तसेच त्यांच्या टीकांसह इतर महत्त्वपूर्ण दर्शन ग्रंथांचा अभ्यास केला जातो.
हा विभाग वर्तमान काळात संहिता सिद्धांताचे व्यावहारिक महत्त्व आणि चिकित्सकीय उपयुक्तता अधोरेखित करण्यासाठी गुणवत्तापूर्ण शैक्षणिक व संशोधन कार्य करत आहे.
🌿 विभागीय वैशिष्ट्ये
- संहिता सिद्धांत विभागातील अनुभवी व कुशल अध्यापन कर्मचारी पदवीपूर्व विद्यार्थ्यांना आयुर्वेद संहिता, पदार्थ विज्ञान, संस्कृत आणि संशोधन यांचे सखोल ज्ञान प्रदान करतात.
- विभाग पदव्युत्तर व पीएच.डी. संशोधकांना आयुर्वेद संहिता सिद्धांत, संशोधन आणि सांख्यिकी यांचे सखोल ज्ञान देतो.
- विभाग संस्थेच्या शैक्षणिक दिनदर्शिकेचे पालन करतो तसेच NCISM व MUHS, नाशिक यांनी निश्चित व मान्य केलेल्या अभ्यासक्रमाचे अनुसरण करतो.
- पदव्युत्तर व पीएच.डी. संशोधक आयुर्वेद विषयात साहित्यिक, मूलभूत व चिकित्सीय दर्जेदार संशोधन करतात, जे त्यांच्या प्रबंध व थीसिसमध्ये प्रतिबिंबित होते.
- पदव्युत्तर विद्यार्थ्यांचे ज्ञान वाढवण्यासाठी नियमित विभागीय सेमिनार आणि संहिता वाचन आयोजित केले जाते.
- चरक जयंती व संस्कृत दिवस यांसारख्या प्रसंगी श्लोक पठण, निबंध लेखन, प्रश्नमंजुषा व वादविवाद स्पर्धा आयोजित केल्या जातात.
- विभागाकडे संस्कृत व संहिता विषयांशी संबंधित पुस्तकांचा चांगला संग्रह व शैक्षणिक चार्ट्स असलेले सुसज्ज ग्रंथालय उपलब्ध आहे.
👨🏫 अध्यापन करणारे प्राध्यापक
| प्राध्यापकांचे नाव | शैक्षणिक पात्रता | पद |
|---|---|---|
| डॉ. राजेश शिवाजीराव कोलारकर | B.A.M.S., M.D. (संहिता), Ph.D. | प्राध्यापक |
| डॉ. माधुरी अनिल पाचघरे | B.A.M.S., M.D., Ph.D. | सहप्राध्यापक |
| डॉ. प्रिया विशाल नाईक | B.A.M.S., M.D., Ph.D. | सहप्राध्यापक |
| डॉ. ज्योती राजेश बांदे | B.A.M.S., M.D. | सहाय्यक प्राध्यापक |
| डॉ. सर्वेश कमलेश शर्मा | B.A.M.S., M.D., Ph.D. (विद्यार्थी) | सहाय्यक प्राध्यापक |
| डॉ. शिला मरुती चालवाडी | B.A.M.S., M.D., M.A. (संस्कृत) | सहाय्यक प्राध्यापक |
🔬 विभागातील चालू संशोधन कार्य
| अनुक्रमांक | पीजी संशोधकाचे नाव | मार्गदर्शक | संशोधन विषय |
|---|---|---|---|
| 1 | वैद्य. पल्लवी रावसाहेब पुप्पलवाड | वैद्य. माधुरी ए. पाचघरे | “न्यूनं धातून् पूरयम्” या सिद्धांताचा संकल्पनात्मक व क्लिनिकल अभ्यास – अस्थिक्षय संदर्भात रजोनिवृत्तीनंतरच्या महिलांमध्ये |
| 2 | वैद्य. ललित दादाभाऊ ठवले | वैद्य. माधुरी ए. पाचघरे | रुमेटॉइड आर्थ्रायटिसचा क्रॉस-सेक्शनल अभ्यास व त्याचा सुश्रुत संहितेमध्ये वर्णन केलेल्या ओजव्यापदाशी संबंध |
| 3 | वैद्य. दिव्यानी एन. बारबटे | वैद्य. प्रिया व्ही. नाईक | बृहत् त्रयीमध्ये वर्णन केलेल्या वातरक्ताच्या चिकित्सासिद्धांताचा सविस्तर साहित्यिक अभ्यास |
| 4 | वैद्य. रुचिता एस. डिंगणे | वैद्य. सुमंत ए. खर्डेनवीस | मेध्य रसायनाचा संकल्पनात्मक व क्लिनिकल अभ्यास तसेच विद्यार्थ्यांमधील संज्ञानात्मक परीक्षा तणावावर भावित शंखपुष्पीवटीचा परिणाम |
| 5 | वैद्य. योगिनी रमेश पाटील | वैद्य. माधुरी ए. पाचघरे | अपदेश तंत्रयुक्तीचा साहित्यिक अभ्यास व चरक संहिता चिकित्सा स्थानामधील पथ्यापथ्य समजून घेण्यासाठी त्याची उपयुक्तता |
| 6 | वैद्य. प्राजक्ता रामदास कोकरे | वैद्य. ज्योती आर. बांदे | अष्टांग हृदय सूत्रस्थान व त्याच्या टीकांचा अध्ययन – अधिकरण, योग, उद्देश, निर्देश व निदर्शन तंत्रयुक्तींच्या साहाय्याने |
| 7 | वैद्य. निकिता वसंत वार्भे | वैद्य. प्रिया व्ही. नाईक | अर्थाश्रयाचा साहित्यिक अभ्यास व अष्टांग हृदय चिकित्सा स्थानामधील त्याची उपयुक्तता |
| 8 | वैद्य. प्रनाली महेश जोशी | वैद्य. राजेश एस. कोलारकर | सुश्रुत संहितेतील तंत्रयुक्तीचा साहित्यिक अभ्यास – विशेष संदर्भ: शरीर स्थान |
🎓 पीएच.डी. संशोधक – संशोधन विषय
| अनुक्रमांक | संशोधकाचे नाव | मार्गदर्शक | संशोधन विषय |
|---|---|---|---|
| 1 | डॉ. प्रिया प्रशांत भगत | वैद्य. माधुरी ए. पाचघरे | चरक इंद्रियस्थानानुसार स्वप्नविषयक अरिष्ट यांचा संकल्पनात्मक अभ्यास तसेच पुराणातील संदर्भांसह |
| 2 | डॉ. अंजू प्रल्हाद ठवरे | वैद्य. माधुरी ए. पाचघरे | अष्टांग संग्रह सूत्रस्थानामध्ये वर्णन केलेल्या आहारशास्त्राचा संकल्पनात्मक समीक्षात्मक अभ्यास – इंदु टीकेच्या संदर्भात |
| 3 | डॉ. जयश्री मधुकरराव दामके | वैद्य. माधुरी ए. पाचघरे | “दैव-मनुष्य संपदा” यांचा संकल्पनात्मक समीक्षात्मक अभ्यास – चरक संहिता शरीरस्थान संदर्भात |
| 4 | डॉ. शिवाजी पवार | वैद्य. माधुरी ए. पाचघरे | चरक संहितेवरील तीन टीकांचा तुलनात्मक साहित्यिक अभ्यास – आयुर्वेद दीपिका, जल्पकल्पतरू व चरकोपस्कार (भेषज चतुष्क संदर्भात) |
| 5 | डॉ. पंकज एम. गहुंगे | वैद्य. माधुरी ए. पाचघरे | “संतर्पण” या शब्दाचा चरक संहितेच्या संदर्भात समीक्षात्मक साहित्यिक अभ्यास |
| 6 | डॉ. अश्विनी विठ्ठल कांबळे | वैद्य. माधुरी ए. पाचघरे | चरक संहिता व भेल संहिता यांतील सूत्रस्थानाचा तुलनात्मक साहित्यिक अभ्यास |
📄 प्राध्यापकांचे अलीकडील प्रकाशन
👨⚕️ वैद्य. राजेश शिवाजीराव कोलारकर
-
IJNRD (मार्च 2026)
योगशास्त्र, आयुर्वेद व पाली साहित्यामधील अष्टसिद्धी (अलौकिक शक्ती) यांचा समीक्षात्मक अभ्यास.
International Journal of Novel Research and Development | ISSN: 2456-4184 -
World Journal of Pharmaceutical Research (2026)
उदर्द (Urticaria) संदर्भात आयुर्वेदिक उपचार – एक केस रिपोर्ट.
Vol. 15, Issue 5, Pg. 1296–1303 | ISSN: 2277–7105 -
Journal of Rare Cardiovascular Diseases
रजोनिवृत्तीनंतरच्या महिलांमध्ये स्ट्रेस युरिनरी इनकॉन्टिनन्सवर "अश्विनी मुद्रा"चा परिणाम – एक क्लिनिकल ट्रायल.
ISSN: 2299-3711 (Print), 2300-5505 (Online) -
Nanotechnology Perceptions (Scopus Indexed, 2024)
वृद्ध लोकसंख्येमध्ये नैराश्यावर अनुलोम-विलोम प्राणायाम व आनापानसती ध्यान यांच्या परिणामांचा तुलनात्मक अभ्यास (RCT).
Vol. 20, No. 6 | DOI उपलब्ध
👩⚕️ वैद्य. माधुरी ए. पाचघरे
-
आयुर्वेदामधील "क्लेद" संकल्पना
IJAAM, फेब्रुवारी 2022 -
रक्तवाह स्रोतस विकारांमध्ये बाह्यपरिमार्जन चिकित्सा यांची भूमिका
Ayurlog, ऑक्टोबर 2022 -
चरक संहितेचा आढावा अभ्यास
IJARESM, मे 2022 -
आरोग्यासाठी आयुर्वेदामध्ये वर्णन केलेल्या आरोग्यदायी आहार जीवनशैलीचा सविस्तर अभ्यास
Ayurved Patrika, 2021–22
👩⚕️ वैद्य. प्रिया व्ही. नाईक
-
आयुर्वेदामधील "क्लेद" संकल्पना
IJAAM, फेब्रुवारी 2022 -
त्वचा व केसांच्या निगेसाठी अभ्यंगाची भूमिका
Journal of Ayurveda and Integrative Medical Sciences, 2020; 4:169–176 -
मानसशारीरिक त्वचारोगांवर योगाचा परिणाम
World Journal of Pharmaceutical Research | DOI: 10.20959/wjpr20175-8481 -
बास्केटबॉल खेळाडूंच्या स्नायू शक्तीवर तिळाच्या तेलाच्या मालिशचा परिणाम
International Journal of Applied Ayurveda Research, Sept–Oct 2017, Vol. 3, Issue 4 -
नैराश्य – चला बोलूया: आश्वासन चिकित्सा यांची भूमिका
Journal of Ayurveda and Integrated Medical Sciences, May–June 2017, Vol. 2, Issue 3, Pg. 219–224 -
मधुमेह व्यवस्थापनामध्ये मुस्तादियापन बस्तीची भूमिका
Indian Journal of Applied Research, September 2016, Vol. 6, Issue 9, Pg. 594–596 -
पॉलीसिस्टिक ओव्हेरियन सिंड्रोमच्या व्यवस्थापनासाठी प्राणायाम – एक प्रभावी मार्ग
International Ayurvedic Medical Journal, September 2016, Vol. 4, Issue 9, Pg. 2935–2940
👩⚕️ वैद्य. ज्योती आर. बांदे
-
हृदयरोगांमध्ये प्रतिबंधात्मक उपाय म्हणून पंचकर्माची भूमिका
YMT International Journal of Ayurvedic System of Medicine, Vol. 1, Issue 2, जुलै–डिसेंबर 2022 -
घृताचे विविध पैलू – विशेषतः गायीच्या तुपाच्या संदर्भात (आढावा लेख)
Ayur Pub, जानेवारी–फेब्रुवारी 2017, Vol. II, Issue I -
विटिलिगो (पांढरे डाग) व्यवस्थापन – आयुर्वेदिक दृष्टीकोन
Indian Journal of Drugs in Dermatology, 2015, Vol. 1, Issue 1, Pg. 41–43 -
वातरक्त व्यवस्थापनासाठी आयुर्वेदिक दृष्टिकोन – एक केस स्टडी
Ayurved Patrika, नाशिक, नोव्हेंबर 2025, Pg. 39–40
🏆 प्राध्यापकांना प्राप्त पुरस्कार
👨⚕️ वैद्य. राजेश शिवाजीराव कोलारकर
- “सर्वोत्कृष्ट NSS कार्यक्रम अधिकारी” – महाराष्ट्र आरोग्य विज्ञान विद्यापीठ, नाशिक (10 जून 2025)
- “सर्वोत्कृष्ट टीम व्यवस्थापक” – महाराष्ट्र आरोग्य विज्ञान विद्यापीठ, नाशिक (10 जून 2025)
- “निशान-ए-इक्रा” – IQRA युनानी मेडिकल कॉलेज, जळगाव
- सर्वोत्कृष्ट शिक्षक पुरस्कार
- सर्वोत्कृष्ट संशोधक पुरस्कार
- सर्वोत्कृष्ट शिबिर आयोजक पुरस्कार
- सर्वोत्कृष्ट लेखक पुरस्कार
👩⚕️ वैद्य. माधुरी ए. पाचघरे
- पीएच.डी. प्रबंध पुरस्कार – महिला बाल विकास मंडळ, कुलाबा, मुंबई (2016)
- कौतुक पुरस्कार – Nature Fit व R. A. Podar Medical College (Ayu), वर्ली, मुंबई (2022)
👩⚕️ वैद्य. प्रिया व्ही. नाईक
- कौतुक पुरस्कार – Nature Fit व R. A. Podar Medical College (Ayu), वर्ली, मुंबई (2022)
👩⚕️ वैद्य. ज्योती आर. बांदे
- कौतुक पुरस्कार – Nature Fit व R. A. Podar Medical College (Ayu), वर्ली, मुंबई (2022)