रचना शरीर

परिचय

रचना शरीर विभाग हा आयुर्वेदातील मूलभूत विषयांपैकी एक असून, या विषयाचे सखोल ज्ञान आवश्यक आहे कारण तो आयुर्वेदाच्या अभ्यासाचा पाया आहे.

NCISM च्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार BAMS अभ्यासक्रमात हा विषय आधुनिक शरीररचनेसह शिकविला जातो. पदवीपूर्व (UG) व पदव्युत्तर (PG) विद्यार्थ्यांना मानवी मृतदेह विच्छेदन (cadaveric dissection) तसेच आयुर्वेदीय शरीराचे सैद्धांतिक व प्रायोगिक पैलू आणि त्याचे क्लिनिकल/उपयोजित महत्त्व यांचे सखोल प्रशिक्षण दिले जाते.

आमच्याकडे सुसज्ज "योग्य" प्रयोगशाळा असून, तिच्या माध्यमातून रचना शरीर विषयाचे डिजिटल पद्धतीने शिक्षण सुलभ केले जाते.

ध्येय

आयुर्वेदीय शास्त्रीय ग्रंथांसह आधुनिक शरीररचनाशास्त्राच्या संकल्पनांचे एकत्रित व प्रणालीबद्ध अध्यापन करून रचना शरीर विषयाचे सखोल ज्ञान प्रदान करणे.
मानवी मृतदेह विच्छेदन, डिजिटल विच्छेदन, शारीरिक प्रात्यक्षिके, संग्रहालयातील नमुने आणि आधुनिक अध्यापन पद्धतींच्या माध्यमातून प्रायोगिक व अनुभवाधारित शिक्षण प्रदान करणे.
आयुर्वेदीय शरीररचना आणि संबंधित आंतरशाखीय क्षेत्रांमध्ये संशोधन व शैक्षणिक जिज्ञासा वाढविणे.
चिकित्सा, संशोधन आणि उच्च शिक्षणासाठी मजबूत शरीररचनात्मक पाया असलेले कुशल व सक्षम आयुर्वेदीय पदवीधर तयार करणे.
आयुर्वेदीय तत्त्वे व आधुनिक शरीररचना विज्ञान आणि तंत्रज्ञान यांचे एकत्रीकरण करून नवकल्पना व वैज्ञानिक दृष्टिकोन विकसित करणे.
शैक्षणिक उपक्रम, कार्यशाळा आणि सहकार्यात्मक संशोधनाद्वारे समाज आरोग्य व शैक्षणिक प्रगतीस हातभार लावणे.

विभागीय वैशिष्ट्ये

विभाग रचना शरीर विषयात पदव्युत्तर (PG) व पीएच.डी. अभ्यासक्रमाद्वारे संशोधन कार्य करतो.
विभागामध्ये उच्चशिक्षित व समर्पित अध्यापन कर्मचारी असून त्यांना PG शिक्षक म्हणून मान्यता प्राप्त आहे.
विभागामध्ये सर्व आवश्यक सुविधांनी सुसज्ज, उत्तम वायुवीजन आणि पुरेशी जागा असलेला कॅडेव्हर विच्छेदन कक्ष आहे.
डिजिटल शिक्षण व डिजिटल विच्छेदनासाठी आवश्यक सर्व सुविधांनी सुसज्ज "योग्य" कौशल्य प्रयोगशाळा विभागात उत्तम प्रकारे राखली जाते.
विभागातील प्राध्यापकांनी विकसित केलेले सुसज्ज शरीररचना संग्रहालय असून त्यामध्ये अभ्यासासाठी आवश्यक नमुने, मॉडेल्स, चार्ट्स इत्यादी उपलब्ध आहेत.
मानवी देहदान कार्यक्रमांना प्रोत्साहन देण्यासाठी व समन्वय साधण्यासाठी उपक्रम राबवले जातात, ज्यामुळे विच्छेदनासाठी पुरेशी देह उपलब्धता राखली जाते आणि रचना शरीरातील प्रायोगिक शिक्षण सुधारते.
विभागामध्ये MD (आयुर्वेद – रचना शरीर) व Ph.D. (आयुर्वेद – रचना शरीर) या अभ्यासक्रमांसाठी स्वतंत्र पदव्युत्तर विभाग आहे.

अध्यापन कर्मचारी (Teaching Faculty)

प्राध्यापकाचे नाव	पात्रता	पद
डॉ. मिलिंद बी. निकुंभ	BAMS, MD (रचना शरीर)	प्राध्यापक व विभागप्रमुख
डॉ. गुरुनाथ दिगंबर खानोलकर	BAMS, MD (रचना शरीर), MD (कायचिकित्सा)	सह-प्राध्यापक
डॉ. किशोरकुमार पत्रु मडावी	BAMS, MD (रचना शरीर)	सह-प्राध्यापक
डॉ. पूजा रामपाल शर्मा	BAMS, MD (रचना शरीर)	सहायक प्राध्यापक
डॉ. कुंता मनशालाल माळी	BAMS, MD (रचना शरीर)	सहायक प्राध्यापक
डॉ. रोशनी मंगलराव यावले	BAMS, MD (रचना शरीर)	सहायक प्राध्यापक

🌿 आयोजित शैक्षणिक कार्यक्रम

📢 अवयवदान जनजागृती व्याख्यान

अवयवदान जनजागृती कार्यक्रमांतर्गत व्याख्यान आयोजित करण्यात आले.
विषय: अवयवदान आणि देहदान.

🌿 आयुर्वेद दिन उपक्रम

त्वचा OPD मध्ये पथ्य-अपथ्य आहार-विहार चार्ट प्रदर्शित करण्यात आला.
OPD मध्ये रुग्णांना माहितीपत्रके (Pamphlets) वितरित करण्यात आली.
आयुर्वेद दिनानिमित्त हा उपक्रम राबविण्यात आला.

🧪 राष्ट्रीय कार्यशाळा

शीर्षक: स्थिरगात्रम् – परंपरा आणि तंत्रज्ञान यांचा संगम
प्लास्टिनेशन व कास्टिंग तंत्रज्ञानावर राष्ट्रीय कार्यशाळा.
दिनांक: 6 व 7 मार्च 2026.
देशभरातून एकूण 80 प्रतिनिधींनी सहभाग घेतला.

🏆 शैक्षणिक उपलब्धी – प्रकाशित शोधनिबंध

अनु. क्र.	प्राध्यापकाचे नाव	लेखाचे शीर्षक	जर्नल / प्रकाशन
1	डॉ. मिलिंद बी. निकुंभ	Integrated approach in managing necrotizing spider bite wound - A case report; Vol 16 (3), 2025, ISSN: 0976-5921, Pg. 848-854	IJA
		Comparative Study Between Rickets And Phakka Roga And Its Management By Ayurvedic Method: A Review Article; Vol 7, Issue 14, ISSN 2277-7105, Pg. 267-273	WJPR
2	डॉ. गुरुनाथ खानोलकर	A conceptual study of Amsa Marma with special reference to frozen shoulder: A review; Vol.14, Issue-2, Pg. 128-132	IJRAP
		Review of Guda Sharir according to Ayurveda	American Journal of Pharmtech Research
3	डॉ. किशोरकुमार मडावी	A Review of the posterior aspect of Greeva Sharir and its importance; Vol.14, Issue-2, Pg. 99-113	IJRAP
4	डॉ. पूजा आर. शर्मा	Role of Diet and Lifestyle in the Prevention and Management of Diabetes Mellitus: A Review; Vol 5, Issue 4, Sep-Oct 2021, Pg. 276-282	IJAAR
5	डॉ. कुंता माळी	Conceptual Study of Marma and Its Relevance in Sira-Vedhan; AYURKAUSHALYA, Vol. 5, Special Issue, March 2017	AYURKAUSHALYA
6	डॉ. रोशनी यावले	Scientific Study Of Dulhonokta Anguli Pramana with Reference To Purusha Ura Vistaar; IJAM, Vol-14(4), 2023	IJAM
		The Anatomical Perspective of Garbha Sharir as per Ancient Ayurvedic Text; JICR Journal, Volume XVI, Issue 11, November 2024	JICR

📚 प्रकाशित पुस्तके

अनु. क्र.	लेखकाचे नाव	पुस्तकाचे शीर्षक	ISBN	प्रकाशक
1	डॉ. कुंता माळी	Cosmic Dermatology: A Search for Lohita Twacha (2024)	9789358424027	Book River Publications
2	डॉ. कुंता माळी (सह-लेखक)	Gokshur – An Adjuvant Therapy in Mutrakshaya (CKD) (2024)	9789358424904	Book River Publications
3	डॉ. रोशनी यावले	Ayurvedic Respiratory Physiology Dehaprakruti and Spirometric Analysis	9789368844006	Book River Publications

🎓 पदव्युत्तर विद्यार्थी व त्यांचे चालू संशोधन प्रबंध

अनु. क्र.	प्रबंधाचे शीर्षक	PG विद्यार्थ्याचे नाव	मार्गदर्शक प्राध्यापक
1	A Conceptual Study on Anatomical Co-Relation Between Anahata Chakra and Cardiac Plexus – A Cadaveric Study	डॉ. निकिता गाभाणे	डॉ. गुरुनाथ डी. खानोलकर
2	A Conceptual and Cadaveric Study of Avedhya Sira in Vaksha Pradesh (Thoracic Region)	डॉ. विलास वलवी	डॉ. गुरुनाथ डी. खानोलकर
3	A Conceptual Study on Anatomical Co-Relation Between Swadhisthan Chakra and Hypogastric Plexus – A Cadaveric Study	डॉ. डॅनिश शेख	डॉ. गुरुनाथ डी. खानोलकर
4	A Conceptual Study of Anatomical Correlation Between Avedhya Sira of Nasika and Little's Area – A Cadaveric Study	डॉ. अनुजा कुलकर्णी	डॉ. किशोरकुमार मडावी
5	A Cross Sectional Study of Structural Changes in Parvasandhi of Hastanguli in Autorickshaw Drivers After 10 Years of Working with the Help of Visual Analogue Scale and Radiological Examinations	डॉ. देवेंद्र वाळुंज	डॉ. गुरुनाथ डी. खानोलकर
6	A Conceptual Study of Trayavarta Yoni and Its Co-Relation with Modern Anatomical Structures w.s.r to Peshi Sharir with the Help of Cadaveric Dissection	डॉ. शरद पवार	डॉ. गुरुनाथ डी. खानोलकर
7	Comprehensive Study on Concept of Avedhya Sira w.s.r. to Kati Pradesh and Its Correlation with Modern Anatomical Structure through Cadaveric Dissection	डॉ. रोशन चव्हाण	डॉ. किशोरकुमार मडावी
8	A Conceptual Study to Correlate Parshwa-Prushthgat Avedhya Sira with Modern Anatomical Structures through Cadaveric Dissection	डॉ. देवयानी गावले	डॉ. किशोरकुमार मडावी